Buharın Unutulan Öncüsü: Takıyüddin Efendi ve 1551 Tarihli Buhar Tribünü

Dünya tarih yazımında buhar gücünün mekaniğe dönüştürülmesi genellikle 17. ve 18. yüzyıl Avrupa’sına,

özellikle Giovanni Branca (1629), Thomas Savery (1698) veya James Watt gibi isimlere mal edilir. Oysa

Osmanlı ilim dünyasının en özgün zihinlerinden biri olan Takıyüddin ibn Ma'ruf, henüz 1551 yılında kaleme

aldığı eserinde, buhar enerjisini mekanik harekete çeviren ilk pratik makine tasarımlarından birini detaylarıyla

belgelemiştir.

Eser ve Tarihsel Belge: "el-Turuku's-Saniyye"

Takıyüddin Efendi, 1551 yılında (958 Hicri) Mısır'da tamamladığı el-Turuku's-Saniyye fi'l-Âlâti'r-Rûhaniyye

(Yüce Mekanik Cihazlar Yöntemleri) başlıklı yazma eserinde, pneumatik ve mekanik aksamlar üzerine

derinlemesine analizler sunar. Bu eserin en çarpıcı bölümü, döner şişleri ve çarkları döndürmek amacıyla

tasarladığı buhar türbinidir.

Yazmanın günümüzde İrlanda Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesi'nde (No: 5232) ve Kahire Millî

Kütüphanesi'nde kayıtlı nüshalarında, cihazın çalışma prensibi ve çizimleri açıkça görülmektedir. Takıyüddin,

geliştirdiği düzeneği şu sözlerle tarif eder:

Takıyüddin Efendi'nin Kendi Anlatımıyla Buhar Mekanizması:

"İçi su dolu bakır bir kap alırsın. Kabın üstüne bir boru yerleştirip ateşe koyarsın. Su ısındıkça borudan

tazyikli buhar çıkar. Bu buharı, miline bir çark bağlanmış olan kanatçıklara yönlendirirsin. Buhar

püskürdükçe kanatçıklar döner, çark hareket eder ve dişliler vasıtasıyla ağır bir kebab şişini dahi hiç

durmadan çevirir..."

Mekanizmanın Çalışma Prensibi ve Önemi

Takıyüddin’in tasarladığı cihaz, modern buhar türbinlerinin temelini oluşturan bir "tepkimeli/püskürtmeli

türbin" (impulse turbine) mantığıyla çalışmaktadır. Sistem temel olarak şu bileşenlerden oluşur:

• Sızdırmaz Buhar Kazanı: Su haznesi olarak işlev gören ve basınç üreten kap kapalı bakır haznedir.

Yönlendirilmiş Nozül (Püskürtme Borusu): Buharın çıkış hızını ve basıncını artırmak üzere daraltılmış

boru hattı.

Kanatlı Çark (Rotor): Püsküren buharın çarparak dönme torku ürettiği kanatçıklı tekerlek.

Dişli Aktarma Sistemi: Çarkın ürettiği yüksek devirli dönme hareketini düşürerek torku artıran ve

mekanik işe çeviren dişli düzeni.

Bu buluş, tarihteki bilinen ilk pratik buhar türbini uygulamalarından biridir. Antik Çağ'da İskenderiyeli

Heron'un geliştirdiği Aeolipile cihazı yalnızca bir oyuncak niteliğindeyken, Takıyüddin’in tasarımı iş yapmaya

odaklanmış gerçek bir mekanik aktarma sistemidir.

Neden Yaygınlaşmadı?

Takıyüddin Efendi’nin bu icadı, o dönemde sanayi ihtiyaçlarının henüz kitlesel üretime dayanmaması, iş

gücü bolluğu ve metalürji imkânlarının sınırı nedeniyle büyük ölçekli sanayi makinelerine dönüştürülememiştir.

Ancak teorik ve pratik gösterim olarak Avrupa’daki benzer çalışmalardan neredeyse 80 yıl önce belgeye

dökülmüş olması, Osmanlı bilim tarihinin şaşırtıcı derinliğini ortaya koymaktadır.

Kaynak ve Arşiv Belgeleri:

1. Takıyüddin ibn Ma'ruf, el-Turuku's-Saniyye fi'l-Âlâti'r-Rûhaniyye, Chester Beatty Library, Ms. 5232.

2. Prof. Dr. Fuat Sezgin, İslam'da Bilim ve Teknik, Cilt IV (Mekanik ve Astronomi), TÜBA Yayınları.

3. Sevim Tekeli, Takıyüddin'de Havuz Saati ve Buhar Makinesi, Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Yayınları.

Yorumlar

İbrahim Çetinkale: Aynen öyle kardeşim , ikinci dünya savaşında Amerika`nın alman teknolojisine çöktüğü gibi.
Nazlı Güler: Zaten batı medeniyeti hep varolunana çökerek gelişmiştir