Doğu`dan Batı`ya Tıbbi Devrim: Variolasyon Metodu ve Osmanlı Çiçek Aşı Teknoloji

Dünya tıp tarihinde bağışıklama ve aşı devrimi denildiğinde akla ilk olarak Edward Jenner'ın 1796'daki sığır

çiçeği aşısı çalışması gelir. Oysa bu tarihten neredeyse bir asır önce Osmanlı Devleti'nde, "variolasyon" adı

verilen ve insan immunolojisinin temelini oluşturan pratik çiçek aşısı yöntemi sistemli bir şekilde

uygulanmakta ve toplumsal koruma sağlamaktaydı.

Tarihsel Belge ve Tanıklar: Lady Mary Wortley Montagu ve Royal Society Belgesi

1716-1718 yılları arasında İngiltere'nin İstanbul Büyükelçisi'nin eşi olan Lady Mary Wortley Montagu,

İngiltere'deki arkadaşı Sarah Chiswell'e yazdığı 1 Nisan 1717 tarihli ünlü mektubunda, İstanbul'da şahit olduğu

aşı uygulamasını detaylarıyla belgeler. Ayrıca dönemin hekimlerinden Emanuel Timoni ve İtalyan hekim

Giacomo Pylarini, Osmanlı'daki bu aşı tekniğini bilimsel bir rapor haline getirerek Londra'daki Royal

Society'ye (Kraliyet Bilim Cemiyeti) sunmuşlardır.

Lady Montagu'nun 1717 Tarihli Mektubundan:

"Burada 'aşılamak' dedikleri bir şey var; bizdeki öldürücü çiçek hastalığı burada tamamen zararsız hale

getirilmiş. Yaşlı kadınlar her eylül ayında bu işi bir gelenek olarak yapıyor. Hastalığı hafif geçiren birinin

irinli kabarıklarından alınan sıvıyı bir ceviz kabuğuna koyup, iğne ucuyla hafifçe çizilen damara zerk

ediyorlar. Aşılanan çocuklar birkaç gün hafif ateşleniyor, ancak bir daha asla bu amansız hastalığa

yakalanmıyorlar..."

Biyolojik Metodoloji ve Aşı Tekniği

Osmanlı toplumunda "çiçek aşılamak" veya "çiçek kuluçkalamak" olarak bilinen bu işlem, biyoteknoloji ve

immunolojinin ilkel fakat son derece pratik bir uygulamasıydı. Süreç şu teknik adımlarla yürütülmekteydi:

Suş Seçimi ve Saklanması: Çiçek hastalığını hafif atlatan sağlıklı bireylerin yaralarından alınan aktif irin

(virüs suşu), kurutulmuş ve sterilize edilmiş ceviz kabuklarında veya cam tüplerde muhafaza edilirdi.

İnvaziv Olmayan Mikro Zerk: Aşılama yapılacak kişinin kol veya bacak derisi gümüş bir iğne veya

bisturi ucuyla yüzeysel olarak çizilirdi.

Aktif Aşılama ve Kompres: Ceviz kabuğundaki virüslü sıvı çizilen bölgeye temas ettirilir ve üzerine taze

ceviz yaprağı veya temiz bez kapatılarak sabitlenirdi.

Karantina ve Takip: Aşılanan birey birkaç gün boyunca gözlem altında tutulur, vücudun hafif bir immün

yanıt vermesi ve antikor geliştirmesi sağlanırdı.

Toplumsal Yansıma ve Küresel Tıbbi Etkisi

Lady Montagu, İngiltere'de kendi oğlunu ve kızını da İstanbul'da öğrendiği bu yöntemle aşılatarak Avrupa'da

büyük bir tartışma başlatmış ve İngiliz Kraliyet ailesinin desteğiyle aşı yöntemi Avrupa'da kabul görmüştür. Bu

durum, Osmanlı sivil toplumunda pratik hekimliğin ve koruyucu tıbbın Batı'dan çok daha önce bir halk sağlığı

standardı haline geldiğini kanıtlamaktadır.

Kaynak ve Arşiv Belgeleri:

1. Lady Mary Wortley Montagu, Letters of the Right Honourable Lady M--y W--y M---u: Written during her Travels in Europe, Asia and

Africa, London, 1763.

2. Dr. Emanuel Timoni, An Account, or History, of the Procuring the Small Pox by Incision, or Inoculation, Philosophical Transactions

of the Royal Society, Vol. 29, 1714.

3. Prof. Dr. Ayşegül Demirhan Erdemir, Osmanlılarda Çiçek Aşısı ve Tıp Tarihindeki Yeri, Türk Tıp Tarihi Kurumu Yayınları.