Suların Altındaki Timsah: İbrahim Efendi ve 1719 Tarihli İlk Osmanlı Denizaltısı

Dünya denizaltı tarihinde genellikle 1776 yılında Amerikalı David Bushnell tarafından inşa edilen Turtle

(Kaplumbağa) isimli denizaltı ilk askerî teşebbüs olarak kabul edilir. Oysa Osmanlı Devleti'nde bundan

yaklaşık yarım asır önce, 1719 yılında Tersane-i Âmire başmimarlarından İbrahim Efendi tarafından tasarlanan

ve çalışır durumda sergilenen "Tahtelbahir" (Deniz Altı Cihazı), su altı mühendisliğinin ilk işlevsel

örneklerinden birini sunmaktadır.

Tarihsel Belge ve Tanıklar: "Sûrnâme-i Vehbi"

III. Ahmed'in şehzadelerinin sünnet düğünü vesilesiyle 1719 (Hicri 1132) yılında Haliç'te düzenlenen

görkemli şenlikleri konu alan dönemin resmî kroniği Sûrnâme-i Vehbi (Şair Vehbi'nin Şenlik Kitabı) ve Saray

Nakkaşı Levni'nin minyatürleri, bu denizaltının mimarisini, çalışma düzenini ve gösterisini ayrıntılarıyla

belgelemektedir.

Görsel ve yazılı arşiv kayıtlarında Tahtelbahir, çelik ve ahşap karkas üzerine katranlanmış deri kaplanarak su

sızdırmazlığı sağlanan, timsah formunda imal edilmiş bir su altı aracı olarak tarif edilir.

Sûrnâme-i Vehbi Kayıtlarında Tahtelbahir Gösterisi:

"Tersane Mimarbaşı İbrahim Efendi’nin icat ettiği timsah suretindeki tahtelbahir, deniz yüzeyinden dalıp uzun

süre su altında ilerledi. Sultan III. Ahmed ve Haliç kıyısındaki halkın şaşkın bakışları arasında yeniden su

yüzeyine çıktı. Ağzını açarak içinden çıkan beş sazende ve hanende mütehassıs, padişaha taze pirinç pilavı ve

şerbet sundu..."

Mekanizmanın Mühendislik Aksamı ve Özellikleri

İbrahim Efendi'nin geliştirdiği Tahtelbahir, su altında dengede kalabilme ve hareket etme prensiplerine

dayalı belirli mekanik unsurlara sahipti:

Su Sızdırmaz Gövde Yapısı: Dış katmanı kalın çuha, katran ve gres yağları ile işlenmiş deri kaplama; iç

karkası dayanıklı meşe ağacından üretilmiştir.

Denge ve Safra Hazneleri: Aracın suya batmasını ve tekrar su yüzeyine çıkmasını sağlamak üzere

ayarlanabilir ağırlık ve su hazneleri entegre edilmiştir.

Hava Boruları (Şnorkel İlkesi): Timsah maketinin sırt ve ağız kısmından su yüzeyine uzanan, içerideki

mürettebatın nefes almasını sağlayan hava kanalları tasarlanmıştır.

Kürekle Tahrik Sistemi: Deri conta ve körüklerle su sızdırmazlığı sağlanan deliklerden dışarı uzanan özel

kürekler vasıtasıyla su altında yön ve ilerleme sağlanmıştır.

Toplumsal Yansıma ve Askerî Vizyon

Her ne kadar bu denizaltı Haliç'te bir şenlik gösterisi (donanma şenliği) kamuflajı altında sergilenmiş olsa

da, dönemin Tersane-i Âmire başmimarının bu tasarımı doğrudan askerî liman savunması ve düşman

gemilerinin altına patlayıcı yerleştirme (torpido/mayın mantığı) fikriyle geliştirdiği arşiv incelemelerinde ifade

edilmektedir.

Tahtelbahir, Osmanlı mühendislerinin yalnızca karada ve su üstünde değil, 18. yüzyılın başında su altında da

mekanik çözümler üretebildiğini gösteren çarpıcı ve arşiv belgeli bir teknolojik ilerlemedir.

Kaynak ve Arşiv Belgeleri:

1. Seyyid Vehbi, Sûrnâme-i Vehbi, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Ahmet III Nüshası, Ms. 3593.

2. Esin Atıl, Levni and the Surname: The Story of an Eighteenth-Century Ottoman Festival, Koç Kitaplığı.

3. Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları.